Қорғас - улуқ ипәк йолидики қедимий жут

 

 14.03.2019ж

Баһарниң Қуяш күлүп чиққан хуш күни. Гезитимизниң жанкөйәри, фотомухбир Турсунмәһәммәт Мәшүров билән  йолға чиқтуқ. Мәнзилимиз  Қазақстанниң  шәрқидики әң чәт нуқтиси Улуқ Ипәк йолиниң  муһим  түгини - Қорғас  йезиси .   Турсунмәһәммәт ака йол бойи Қорғас йезиси вә униң әмгәкчан хәлқи һәққидә көргән билгәнлирини сөзләп келиватиду.

     Мениң  оқуғучилиқ дәврим есимға кәлди. Өткән әсирниң 80- жиллири биз 7-8 синипларда оқуватқан чағлиримизда исми жумһурийәткила әмәс, бәлки илгәрки Кеңәшләр Иттипақиға  тонулған  Калинин намидики колхоз деханлири    5500 гектар йәргә көмүқонақ терийдиған. Һә күздә , уни жиғиштурушқа  округтики мәктәпләрниң оқуғучилири билән Талдиқорған вә Алмута шәһәрлиридики алий оқуш орунлириниң студентлири жәлип қилинатти.  Миңлиған студентлар егиликниң  Төвәнки Пәнжим,  Пәнжим вә  Ават йезилиқ  бригадилирида  жиғим-терим ишлириға ярдәмлишәттуқ . Әнди Қорғас йәни егиликниң үчинчи бригадисида көмүқонақ жиғиштуруш мәвсүмидә  Пәнжим йезисидики А. Розибақиев намидики мәктәп мәктәп оқуғучилириғила рухсәт берилип, һәр күни мәхсус машиниларда  берип, келишимиз тәмин етилгән еди.  Мана шу чағларда Қорғасқа кириш үчүн  икки пост  болуп , чегаричилар униңдин һәр биримизни  һөжжәтлиримизни көрүп чиққандин кейинла,  тизим бойичә наһайити еһтиятчанлиқ билән,  тәкшүрәп өткүзәтти. У хелила вақитни тәләп қилғачқа, бизму колхозчилар билән  сәһәр туруп, та күн патқичә  тегишлик ярдимимизни көрсәткән едуқ. Шу чағлардила биз  чегарилиқ йезида яшашниң қанчилик һошиярлиқни, еһтиятчанлиқни  тәләп қилидиғанлиғини  сезингән едуқ. 

      Бүгүн болса  мошу йезида туғулуп, униң һәр бир сейини,  идир-қирини билидиған, қәдирләйдиған туғулған жути тоғрисида әждатлиридин ривайәт, һекайиләрни аңлап өскән, тарихини   билгән, оқуған    униң  тәрәққиятиға бир кишилик һәссисини қошуватқан  жут турғунлири билән учришип, сөһбәтлишиш мәхситидә келиватимиз. Бизни  Қорғасниң баш  жигитбеши Тельман Һосманов билән бир топ жигит-қизлар  хуш чирай қарши алди. Жигит беши:

«Атилар сөзи –гөһәрнниң өзи,

У билән нурлуқ  көңүлниң көзи»,- дейилиду хәлиқ даналиғида . Шуңа йезимизниң әң чоң мөтивәрлири, йеши тохсәнгә тақап қалған Турсун Жамақов, Турсун  Иминов ,Иврайим Һосманов  кәби атиларни тиңшашниң өзи ғенимәт,-деди . Биз келиштуқ. 

        Атилар  сөзи  -турмуш  әйниги

      Атилар  һаят бағвини  дегинидәк, биз атиларниң дуасидин кейин жутниң    тарихидин    вақип   болдуқ . һәқиқәтәнму уларниң ейтари көп екән. Қорғаста  туғулуп өскән  атилар  арқа сәптә жасарәтлик әмгәк әткәчкә  әл бешиға чүшкән шиддәтлик жилларни әсләп мундақ деди:

  – Қазақстанниң әң шәрқидики чегарисида киндик қенимиз тамған екән та бүгүнки күнгичә мошу қутлуқ маканимизда хошаллиқниму, ғәм-қайғуниму жут билән биллә көриватимиз. Биз уруш жиллириниң балилири, балилиғимизда ойнап, күлгинимизни әсләш қийин. Лекин ата-анимиз етиз-ериқта, чарвичилиқта  ишлигәчкә бизму уларни әгишип, чамимизниң йетишичә ишләшкә мәжбур болуқ.  Раст ,биз   оқниң үнини аңлимидуқ, илаһим аңлимайли, лекин балилиқ жумран  қәлбимиздә уруш дегәнниң немә екәнлигини яхши чүшинип , өстуқ. Чүнки йезиниң әрлири урушқа атлинип, биз ошуқ билән жаңзиларни тиқип қоюп, етиз-ериқни макан әттуқ. Хаманларда тулуқ тәптуқ, бағ бағлидуқ, су туттуқ, әмгәк бизни тавландурди. Қосақниң ечи  яман екән чашқан угилирини  колап буғдай жиғип, житиқ кийим, пүрүм чоруқ путимизда өткән һәр бир күнимиз техи ядимизда.

    9- май Ғалибийәт күнини тәсвирләш һазир оңайду, лекин шу 1945-жили  көзләрдин хошаллиқ яшлири төкүлди. Анилиримиз, бова- момилиримиз билән биз қурамлиқлар көптин күткән шатлиқ күниниң ахири тойға улашқанни   унтимидуқ. Мана мошу жапа-мәшәқәтләрни жут билән биллә тартқачқа, биз бу  жуттин һеч яққа кәтмидуқ.Һәм ахирқи  нәпәсимизгичә жутимиз билән биллә өткүзүш нийитидә яшаватимиз. Һазир бизниң қолимиздин келидиғини яшларға несиһәт берип, йол- йоруқ көрситип , мәслиһәт бериш. Һә жутдашлиримиз бизни турмушимизниң әйниги дәп  дайим бешида көтирип, төрдин орун бериватиду,-дәйду жут атилири .

  Һәр үчилиси әждатлиримиз тәшкил қилған  егиликтә ишләп  шөһрәт тапқан әмгәк мәрданилири. Мәйдиси орден, медальға толған ,әл қәдирлигән инсанлар.  Уларниң ейтишичә илгири Қорғаста1000 гектарйәргә көмүқонақ, буғдай, бедә териләтти. Егилик ишләп чиқиришиниң маһир тәшкилатчиси Имәр Белаловниң рәһбәрлигидә елип барған бәрпакарлиқ  ишлирини тилға алди. Егиликләр тарқап кәткәндин кейин яшларниң пай һесавиға  өлчүк йәр елип үжүрә қиливатқанлиғини  мәмнунийәт билән тәкитләшти. Шундақ,  турғунларниң бесим көпчилиги ата кәспигә садақәтлиги билән деханчилиқ, чарвичилиқ билән шуғуллиниветипту. Атилар өзлири билән бир сәптә һәр хил саһаларда ишлигән аниларниму тилға алди.

        Анилар  меһир  булиғи

       Қорғаслиқ анилар һәққидә гәп қилғанда  арқа сәпниң қәһримани, жут аниси Чолпан Тимурова дәсләпкиләрдин болуп тилға елиниду.  Тохсән яшлиқ анимиз жутниң тирик қамуси .

  -Қорғаста  қазақ, рус, туңганлар билән  иссиқ соғни тәң көрүп, ижил- инақ яшап, келиватимиз . Маңа охшаш  жапа чәккән анилар аз әмәс,-дәп   һәрхил саһаларда әмгәк әткәнләрни бир- бирләп тизип ейтип бәрди, алтә пәрзәнт  көрүп, улардин 22 нәврә, 35 чәврә сөйгән ана.

    Өз вақтида  жапа тартип әмгәк қилған, пәрзәнт  көрүп қатарға қошуп, шуларниң раһитини көриватқан анилар   «Аққушлар» дәп аталған  қатар чайда баш қошидекән. Бу қетим улар 8-март ханим-қизлар мәйримидә баш қошуветипту. Уларниң әң чоңи Чолпан  ана болса  қалғанлириниңму йеши тохсәнгә тақап қалған.  Алтә вә униңдин көп бала тепип қатарға қошқан  «Алтын» вә «Күміс алқа »  егилириниң әң кичиги  65 яшта екән. Мисалға  Санийәм Жамакова, Бүви Зайитова, Алийәм Жамакова Айәтхан Имирова, Бибинур Илимсопиева, Ултай Садиқова, Мерванәм Худайбәрдиева, Тәлийәт Иминиязова, Әрабүви Илимсопиева, Маһирәм Садирова, Хелчибанум Аманова, Зенәтқиз Абдримова һәр хил саһаларда ишләп һөрмәтлик дәм елишқа чиққан болсиму жутдарчилиқ ишларда тәшәббускарлиқ көрситип келиватқанлиғи  зоқ һәвәсимизни ойғатти.

      Анилар ейиға бир қетим баш қошуп, жутниң өмлүгини сақлап, келин-қизлиримизға тәлим бериветипту. Узун жиллар йезидики китапханида ишлигән көпбалилиқ Санийәм Жамақова елимиз Президенти Нурсултан Назарбаевниң  Мәктүплиридә   арқа  сәпниң қәһриманлири билән көпбалилиқ аниларға, әмгәк ветеранлириға  көрситиливатқан маддий ярдәм, ғәмхорлуқлириға анилиқ миннәтдарлиғини изһар қилди.  Әнди узун жиллар йезида фельдшер болуп ишлигән Бибинур Илимспопиева:

                 -Қорғаслиқ яшларниң  барлиғи дегидәк мениң  «балам  һәм нәврәм» десәмму болиду. Мән уларниң киндик аниси. У  жиллири йезида бир тез ярдәм машинисидин башқа һеч немә йоқ. Һамилдар аниларни наһийә мәркизигә йәткүзүш, бемарларни давалаш бизниң зиммимиздә еди .   Униң үстигә Қорғас чегарилиқ йеза болғанлиқтин пост йепилип қалса дохтурханиға әтиси бирақла апиришқа тоғра келәтти. Шуниң үчүнму яш аниларниң толғиғи башлинип кәткичә шәһәргә йәткүзивалсақ йәткүздуқ, болмиса мениң ғәмхорлуғумда бошинатти. Әһвалларға толарақ чопанларниң аяллири дуч кәлгәчкә, улар билән атлириға миңгишип, һамилдарларни бошандуруп, кечини кечә, күндүзни күндүз демәй ишлидуқ. Бүгүнки таңда   адәм саламәтлиги һәммидин қиммәт байлиқ дәп етирап қилған елимиз рәһбириниң    «Саламатты Қазақстан», «Денсаулық» дөләт программилири әмәлгә ашуриливатқанлиғи  бизгә болған ғәмхорлуқниң нишани,- дәйду.

     «Аққушларниң» йәнә бир әзаси Ултай Садиқованиң теги-тәкти  қорғаслиқ.  Атиси  уруш ветерани Қулжа ,аниси  Жамал арқа сәпниң қәһримани. Йәнә келип йезидики дәсләпки техника рулиға олтарған комбайнер аялларниң бири болған екән. Талғардики йеза егилиги техиникумини тамамлиған  Ултай, мәрһум ата-аниси охшаш агроном болуп ишләп,  һөрмәтлик дәм елишқа чиққан көпбалилиқ ана.

            -Көпмилләтлик Қорғас йезисиниң турғунлириниң асасини уйғурлар билән қазақлар тәшкил қилиду. Мән қедимий һәм мәдәнийәтлик уйғур хәлқини һөрмәт қилимән.Улар билән бир  йезиниң сүйини ичип, чоң болдум.  Улар қазақ хәлқини қанчә һөрмәтлисә мәнму уларни  шунчә қәдирләймән. Чүнки ғемимиз билән шатлиғимиз бир,  әзәлдин достлуғи ярашқан бу жутта  уруш жиллири қурут билән тоғичини тәң бөлүшкән икки хәлиқ һазирму шундақ бир-биригә йөләнчи дост, тамыр, қуда,болуп яшаватимиз. Шуниң бир мисали  йезимизда он рус аилиси бар. Зоя Степановна Сердобинцева дегән 87 яшлиқ пешқәдәм устаз ялғуз яшайду. Мана шу Зоя Степан қизиниң мәктәп мудири болған еди. Устазиниң һәр күни һалини сорап жириғини йеқин қилип, иссиқ тамиғи билән иссиқ көңлини усуниватқан жутдашлиримни көргәндә уйғур дегән мошундақ дәп ойлаймән.

«Ана  жутуң  аман  болса,

 Рәңги-ройиң саман болмас»

  -  Зоя Сердобинцеваниңму әсли теги тәкти қорғаслиқ екән.  Яркәнттики педучилишениң башланғуч синип муәллими бөлүмини тамамлиған у , әмгәк паалийитини Чимкәнт шәһиридә башлап, андин  наһийәдики  Лесновкида оттура мәктәптә  кейинәрәк ана жутиға қайтип келип  Қорғас оттура мәктивидә һаятиниң 40 жилини  қийин, лекин шәрәплик саһаға беғишлиди.  Өмүрлүк жүптидин айрилғини нәвақ. Бир қизи турмуш шараитиға бола башқа шәһәрдә яшаватиду. Зоя анимиз   жутини ташлап кәткүси кәлмәйду.  Мана шундақ, анимиз бәзидә ағрип қалиду, күз вә қишниң күнлири  пәчкә отун- көмүр қалашқа мағдири йәтмәйду. Мундақ чағларда хошна болсаң йөләк бол дегәндәк униң хошнилири  униң һәм пәрзәнди һәм йеқини болуп йенидин тепилиду. Мошу қишта мундақ әһвал йүз бәрди у  пәчкә от қалиса, турхунлири тошуп кәткәчкә ис маңмай қапту, өзиму тумуқап қалған екән. Мошу чағда   жутдашлири  бир һәптигичә анимизни  өз өйлиригә  елип чиқип,  жигитләр   пәчни ясап, турхунини тазилап, ханим-қизлар бөлмиләрни қолидин кәлгичә жөндәп, ақартип ,тазилап чиққандин кейинла өйигә елип кирди.  Йеңиланған өйигә киргән устаз  өз көзигә ишәнмәй хошаллиғидин көзлиригә яш алди .Қорғасниң жигит беши Тельман Һосманов билән тижарәтчи Қурванжан Тимуров, мәктәп мудири Раушан Баякеева, Әхмәтжан Жамақов, Нурсултан Рамазан, Равиль Ибрагимов билән һәркүни  иссиқ тамиғини тошуп, һалидин хәвәр еливатқан хошнилири Разийәм  Қурбанова, Камиләм Имирова,  Рәйһан Һосманова охшаш башқиму жутдашлири униң йенида болушқа тәйяр.   Һәр күни  һалини сорап, өз анисидәк күтиватиду. Ана улардин  у бир өмүр миннәтдар,-дәйду Пәнжим йезилиқ һакимчилиғинииң баш мутәхәссиси  Совет Омашбеков.

       Қорғасниң өтмүши  вә  бүгүнкиси  һәққидә

 Қорғас оттура  мәктивиниң һазирқи мудири Раушан Баякеева билән узун жиллар мәзкүр мәктәптә устазлиқ қилған  вә 1985-1991- жиллири мәктәп мудири болған Реһангүл Жамақовалар мәктәпниң вә йезиниң бүгүнки вә өтмүши һәққидә рәсмий мәлуматлар асасида ейтип бәрди.

      Реһангүл Жамақова йезиниң тарихинини мундақ тәрипләйду.  Йезиниң тарихиға кәлсәк Маһмут Қәшқәрийниң «Түркий тиллар дивани» әмгигидә тәкитләнгинидәк   Хитайдики Қаяш кейинәрәк Қуяш , андин Қорғас дәп өзгәртилип аталған шәһәрдин тәғдир тәққазисиға бола Қазақстанға көчүп чиққан хәлиқ 1882- жиллири мошу жутта олтирақлишип  қалидудә, йезиниму шу нам билән атайду. Һә әнди  шуниңғичә Қорғаста 1846-48- жиллири һәрбий қорған болуп уни казаклар салған. Һәтта йезиниң  жуқарқи қисмида улар  кочилар ечип, мәнзирилик дәл-дәрәқләр тиккәнлиги  тарихтин мәлум . 1881- жили  селинған Церковму та бүгүнгичә сақлағлиқ.

                 Йезида 220 аилә болуп   1000дин ошуқ адәм яшайду. Аһалиси уйғур, қазақлар билән он  рус  аилиси, туңган  вә бир украин аилиси  бар.

                Мәктәпниң тарихиму узун. 1938-39 жиллири  дәсләп башланғуч мәктәп селинип, андин йәттә жиллиқ,  һә ахирқи жилларда  йәни 2000-жили  заманивий үлгидә  икки қәвәтлик 320 орунлуқ мәктәп селинип, пайдилинишқа берилди. 90 жилдин ошуқ тарихи бар мәктәпни 1938-39- жиллири ака-ука Қасим вә Моллахун Тиранов қизи  Анархан билән  кесәк қуюп,  салғанлиғини жутдашлири һеликәм унтимиди.

    Бүгүнки күндә мәктәптә 260 оқуғучиға 44 алий  вә кәспий оттура билимлик муәллимләр сапалиқ билим, аңлиқ тәрбийә бериш йолида ижадий издинип, ишләватиду. Мәктәптә билим қош тилда йәни дөләт  вә рус тиллирида берилиду.  Бүгүнки күнгә қәдәр мәктәптә 120 қазақ, 128 уйғур 10 рус 1 туңган вә 1 украин миллитиниң вәкиллири оқуватиду. Мәктәпкә мудирлиқ қилғанларниң  тизимини көздин кәчүрдуқ  дәсләпки мудир Иван Кузьмич Кацир,  Абдуллаев, Керимқулов, Даулет Хаджиев, Виталий Рядинский, Бурһан Жамақов,  Зоя Сердобинцева, Реһангүл Жамақова,  Маһмутжан Турдиев, Қажмуқан Қайсбеков,  Серик Қалиев Бибинур Қайирбекова,  Анатолий Лян, әнди 2011 жилдин башлап, та бүгүнки күнгичә  тәжрибилик устаз Раушан Баякеева  мудирлиқ қиливатиду.

    Қорғаста дәсләп,  «Красное знамя», «Чегара райони» дегән икки колхоз тәшкил қилинип, уни  Себерягин, Тохтахун Тохтахунов, Мәхпир Гөһәрбақиев, Ахмола Һүсәнов,  Һүсән Тохтахунов, Мәһәммәт Аманбаев, Һезим Хабиров, Зикрия Ғазиев, Ивашев, Саттар Жамақов,  Давут Тохтибақиев,  Сабир Яқупов вә башқилар башқурған екән. 1939- жили икки колхоз бириктүрүлүп, «III- Интернационал», андин   «Йилтиз» колхози тәшкил қилиниду.  Йилтиз  колхозиниң рәислири  Садиқов , Расулов  кәби өз дәвриниң йетүк мутәхәссислири  башқурғанлиғиниму унтуш мүмкин әмәс.

     Қорғас –кейинки вақитларда  алаһидә бир  сүръәт билән  аватлишип, улғийиватқан жут. Истиқбали зор. Қорғастин сәл нерирақта  наһайити кәң миқияслиқ қурулуш ишлири елип бериш көздә тутулған.   Қорғаслиқларниң әмгәкчанлиғи, тиришчанлиғи түпәйли турмуш шараити яхшилинип, паравәнлиги ешиватиду.  Һәр өйдә йеник машина, ахирқи үлгидә селиниватқан өйләр, бәрпа болуватқан  бағлар кәлгән кишиниң диқитини жәлип қилип, зоқини кәлтүриду.

                Бүгүнки күнгә қәдәр  Қорғаста бир мәктәп, мәктәп йенида ихчам мәркәз, бир шәхсий  балилар бағчиси, 1 фельдшерлиқ акушерлиқ пункт1 шәхсийләр һесавиға аптека , 1 мечит, тарихтин учур беридиған церковь, 1 - меһманхана, 4 дукан һәм сауна бар. Қорғаста  «Ақбулақ» дөләт программиси даирисидә су проводлири тартилип, һәр һойлиға , һәр өйгә су киргүзүлүп, таза ичимлик судин пайдилиниш тәмин етилгән. Бирақ,  пәқәтла бир кочиси асфальлинип, бир кочисиға шехил йейилипту.  Мәдәнийиәт өйи йоқ. Қорғаслиқ атилар биләни анилар йезида яшларни турақландуруш үчүн  Мәдәнийәт өйи селинса  дегән тилигини йошурмиди. Һәр хил мәйрәмләрдә жутдашлириға һамийлиқ қиливатқан Қурванжан Тимуров билән жигитбеши Тельман Һосманов охшаш йәниму мәрт-мәрданә хәйри-еһсанлиқ жигитлиримиз бар биз хатиржәм яшаватимиз дәйду. Илаһим шундақ болғай ! 

 

Гөһәрбүви 

Исмайилжанова,