Деханғәйрәтлик деханлар һиммити

26.07.2019ж

Биз тәвәдики қедимий Дехан Ғәйрәт жутиға кәлдуқ. Мәхситимиз гезитханларни Қазақстан Жумһурийитиниң Тунжа Президенти –Елбасы Нурсултан Назарбаевниң «Келәчәккә нишан: мәнивий йеңилиниш» намлиқ мақалисидики «Туған жер» программисида «Туғулған йәргә, униң мәдәнийити билән әнъәнилиригә алаһидә һиссият илкидә қараш-һәқиқий вәтәнпәрвәрликниң әһмийәтлик көрүнүшлириниң бири» дегән көрсәтмилири толуғи билән әмәлгә ешиватқан жутниң тарихи вә бүгүнки турмуш тирикчилиги билән тонуштуруш.


Йезида 205 аилидә 1100 адәм яшайду. Намидин мәлум болушичә бу йезида қолидин жил 365 күн қутлуқ кәтминини чүшәрмәй таң сәһәрдин та күн патқичә йәргә үжүрә қилишқа адәтләнгән һәм әвлатлириниму һалал әмгәктин рисқи тепишқа тәрбийиләватқан улуқ дехан әвлади яшайду. Нәқ мошу тапта йезиға барсиңиз йәттә яшлиқ балидин тартип, йәтмиш яшлиқ бовай-момайни етизлиқтин таписиз. Чүнки деханниң тили билән ейтқанда һосул жиғиштуруш башлинип кәтти. Жил бойи күткән һосулни жиғиштуруш үчүн вақитни ғенимәт билип мана улар шундақ әмгәк етишкә адәтләнгән. Һосул демәкчи деханғәйрәтликләр йәрдин қар кетиши биләнла кәтминини мүрисигә селип деханчилиқ ишлирини дәсләпкиләрдин болуп башлайду. Йери мүнбәт, сүйи әлвәк бу йәрдә көмүқонақ, бедә вә көктатниң һәммә түри өстүрилиду.
Дехан Ғәйрәт
түнүгүн вә бүгүн
Бизгә йезиниң тарихини жутниң мөтивәрлири Иминжан Тохтахунов, Мәһәммәт Һошуров, Маһмут Шайдинов кәби атилар ейтип бәрди. Жут чоңлириниң ейтишичә Октябрь инқилавиғичә бу йәрләрдә туңганлар яшап, деханчилиқ қилған екән. Әнди 1927-29 жиллири тәвәдә артельлар қурулушқа башлиғанда Қадир Надиров, Исрапул Исмайилов, Тудәм Тохтахунов, Веләм Тайиров, Имир Қурбанов, Мутәллип Вәлиев, Сидиқ Қәмбәровлардин ибарәт йәттә адәм аилилири билән көчүп чиқиду. Йәр шараити деханчилиққа қолайлиқ болғачқа деханчилиқ вә көктатчилиқ ишлири билән шуғуллиниду. Әнди мошу йәттә аилигә уқақ тартип, Исмайил Ибрагимов, Мәһәммәтхан Исрайилов, Рәхим Ишпекбаев вә Избасар Қарабалаевлар келиду. Шундақ қилип артель тәшкил болиду. Дәл-дәрәқ тикиш, турушлуқ өйләрни, қора-жайларни селип, асасән деханчилиқ билән шуғуллиниш ишлири қәдәмму-қәдәм риважлиниду. Аридин бир аз вақит өтүп, артель башлиғи Қадир Надиров көчүп кәлгәнләрни жиғивелип, әнди бу жутқа нам бериш тәкливини қойиду. Байиқи дехан әһли бир еғиздин қолға алған деханчилиқни техиму риважландуруш үчүн ғәйрәт билән әмгәк етиш керәклигини ейтип, Дехан Ғәйрәт дәп аташ тәкливини бериду. Шундақ қилип 1930 –жили рәсмий һөжжәтләргә Дехан Ғәйрәт дәп аталған йеза бәрпа болиду.
Деханғәйрәтлик деханларниң шижаәтлик әмгиги һәққидә аңлиған, билгәнниң қизиқиши түпәйли көчүп кәлгүчиләр қатари көпийип, бара-бара чоң йезиға айлиниду. Буғдай билән гүрүчтин башқа көктатчилиқ билән шуғуллинишқа интайин қолайлиқ болуп,йезиға киридиған чоң сайда қиш-йези еқиватқан қара судин пайдилинишни билгән әждатлиримиз сәвзә, пияз, яңию, тәрхәмәк, помидор өстүрүшниму қолға алиду. Мана шу йеза егилиги ишлирини риважландуруш йолида Қадир Надировниң тәшкилий қабилийити һәққидә жут турғунлири тәвринип сөзлиди. Йоқтин бәрпа қилип, уни сүръәтлик риважландурушта кечә-күндүз тиним тапмай ишбиләрмәнлик қабилийитини намайиш қилған, хәлиқниң турмуш шараитини яхшилашқиму төккән әжрини ейтип, исмини улуқлиди.
Шуниңдин кейин колхозни яркәнтлик Исмайил Ибрагимов башқуриду. Рәис йеза егилиги ишлири үчүн терилғулуқ йәрләрни өзләштүрүштә йеза әтрапидики қомучлуқларни өзләштүрүп, қошумчә 200 гектар йәргә кәңәйтиду. Етиз -ериқ ишлири шуңғичә пәқәт қол билән атқурулған болса 1935- жиллири қурал-сайман, өкүз-һарву, чөп чепиш машинкилири сетивелинди. Чарвичилиқму тәрәққий әтти. 1936- жили йезиға дәсләпки трактор вә молотилка охшаш техникилар сетивелинди. Әнди Өсәк дәрияси бойиға жайдашқан йезиға бир топ рус кишиләр келип, колхозға әза болди. Улар болса Өсәк дәриясидин белиқ тутуш ишлири билән мәшғул болуп, деханчилиққа тамамән охшимайдиған йеңи саһани елип кирди. Шуларниң тәсири болса керәк Дехан-Ғәйрәт йезиси инқилапчи Георгий Дмитровниң нами билән аталди.
Улуқ Вәтән уруши башланған жиллири Дехан Ғәйрәттин әлликтин ошуқ ширғуран жигитләр жәң мәйданлириға атлинип, уларниң оттузи қайтмиди. Арқа сәптә жасарәтлик әмгәк қилип ғалибийәтни йеқинлатқан бовай-момайлар билән өгиси қатмай туруп еғир әмгәккә арилашқан балилар бу жуттиму аз әмәс еди. Уруш жиллириниң балилириниң йеши сәксәндин ешип,бүгүн жут атилир аталди.
Йезидики дәсләпки башланғуч мәктәп жут турғунлири тәрипидин селинип, Уйғур наһийәсидин кәлгән Мәсим Дәраев устазлиқ қилиду. Кейинәрәк униң ишини Қурван Сопиев давамлаштуриду. Қурван Сопиевму Улуқ Вәтән урушиға атлинидудә, мәктәптә Айшәм Имирова, Айимбүви Хизмәтова, Руқийәм Йолдашева қатарлиқ муәллимләр оқуғучиларға билим бериш билән биллә һәм ата-һәм ана болғанлиғиниму бүгүнки әвлат пәхирлиниш ичрә тилға алиду. 1943- жили уруштин бир путидин нака болуп кәлгән Идрис Мәңсүров шу жилири наһийәлик билим бөлүминиң башлиғи Қари Босақовниң тайинлиши билән Дмитров мәктивигә дәсләп устаз андин мудир болуп тайинланғанлиғини жутдашлар һеликәм ядлап жүришиду.Чүнки Идрис муәллим та һөрмәтлик дәм елишқа чиққичә устазлиқ қилған.
Әнди 1950- жили кичик егиликләр бирләштүрүш ишлири қолға елинғанда Дмитров Чулуқайға қошуп, «Сталин-Бирлик» колхози дәп аталди. Дмитров йезисиниң турғунлириниң турмуш шараити башқиларға нисбәттән хелила яхши болуп, бу жиллириму көктатчилик билән шуғулланди. Әнди гүрүчниң орниға көмүқонақ өстүрүш ишлири қолға елинди. Бу жиллири егиликни Серик Қанаев билән Назим Темирғалиев башқурди. Кейинәрәк егилик нами «Бирлик» дәп аталди. 1960- жилдин башлап егиликкә Һошурахун Йолдашев, Азат Мәшүров, Қурван Қасимов, Ғәйрәт Йолдашевлар рәислик қилди. 1980-жили болса егиликниң рәиси болуп сайланған Оғуз Ниязов терилғу мәйданлирини, мал чарвичилиғини техиму тәрәққий әттүрүш йолида тинимсиз әмгәк әтти. Дехан Ғәйрәтниң далалиридики бош ятқан йәрләрни өзләштүрүшкә көп күч чиқарди. Қомучлуқ, чатқаллиқлар, чиғлиқлар, янтақ тикәнлик йәрләрниң орниға етизлиқлар бәрпа болди. Егиликниң терилғу мәйдани 800 гектарға өсти. Йезида биз башта тәкитлигән мәдәнийәт өйи, китапхана, дукан, балилар бағчилири, хиш заводлириниң қурулуш ишлири сүръәтлик елип берилди. Әнди елимиз мутәқилликкә қол йәткүзгәндин кейин колхоз -совхозлар тарқиған жиллиримму «Бирлик» колхози кооператив болуп өзгәрди. 1997 жилдин башлап егилик деханлири өз алдиға шәхсий егиликләрни қуруп, бөлүнүп чиқишқа башлиди. Андин «Бирлик» ишләп чиқириш кооперативи болуп өзгәртилип, та 2003- жилғичә өз паалийитини тохтатмиди. Дмитров йезисиму шу мустәқилликниң шарапитидин турғунларниң тәләп-тәклиплиригә бенаән өзиниң дәсләпки нами билән қайта аталди. Колхозчилар пай һесавиға өлчүк йәр елип, шәхсий егиликләрни тәшкил қилип, ишләшкә башлиди. «Ишлигән чишләйду» демәкчи йәргә қутлуқ кәтмини билән үжүрә қиливатқан деханлар әмгәк етип, шәхсий егилигини техиму риважландуруп, пәйдин—пәй кәңәйтип, иш көриватиду.
Йезидики мәктәп
Шу 1930 жиллиридин башлап һули қурулған Дехан Ғәйрәт мәктиви һәққидә гәп қилимизкән, у 1999 - жили сәккиз жиллиқ, әнди 1999-2000 жиллири оттура мәктәп болуп йезида билим вә тәрбийә ишлирини қош тилда жүргүзиливатиду. Әнди 2014 - жили йеза турғунлирини хошаллиққа бөләп йеңи мәктәп бенаси селинип, пайдилинишқа берилди. Мәктәпниң тарихидин униң дәсләпки муәллимлири болуп Мәсим Дәраев, Қурван Сопиев, Идрис Мәңсүров, Айшәм Имирова, Руқийәм Йолдашева, кейинәрәк Аруп Сабиров, Авамусим Зерилов, Бурхан Сопиев, Латин Сопиевалар салған мәрипәт йолида бүгүн йеңи типтики мәктәптә мудир Айдос Турапбеков башқуриватқан мәктәптә 300 оқуғучиға билим вә тәрбийә ишлири йолға қоюлуп, мәктәп илғар аталмақта. Биз мошу йәрдә мәктәпниң шагиртлири қол йәткүзгән утуқлиридин гәп қилимизкән, дәсләпкиләрдин болуп мошу жуттин чиққан медицина пәнлириниң доктори, професор Турған Сопиев, талантлиқ рәссам Имәржан Мәңсүров, Рәхим Әйсаев билән Қазақстан хәлқи Ассамблеясиниң әзаси, Панфилов наһийәсиниң пәхрий гражданлири пешқәдәм устаз, «Реһимжан» сәнъәт мәктивиниң мудири Реһимжан Тохтахунов, Йолдаш Ибрагимов, узун жиллар рәһбирий лавазимларда хизмәт қилған, наһийәлик Уйғур этномәдәнийәт мәркизиниң рәиси Ризайдин Әйсаев билән мәрһум Тельман Хизмәтов, Һаким Исмайилов вә башқиларни аташқа һәқлиқмиз.
деханлар һиммити

Деханғәйрәтлик деханларниң етизлиғи билән бағвәнчилик, чарвичилиқ ишлирини бир көрүп, уларға зоқ -һәвәс бағлап, иззәт һөрмитим ашти. Мән буни бир икки аилә мисалидин көрүп, барлиқ деханғәйрәтликләргә апирин әйлидим. Чүнки әжадатлардин қалған қутлуқ кәтминигә садақәтлик билән әмгәк етип, уни әвлатлириға үгитиветипту. Мана шундақ дехан, әмгәк мәрданиси бу күнләрдә һаятиниң сәксининчи даваниға көтирилгән Мәһәммәт ата қуяш күлүп чиққан худаниң қутлуқ күни таң сәһәр 5 тин саат 8 гичә кәтмән чапмиса көңли имин тапмайдукән. Униң һаяти мошу жутқа мәккәм бағлақлиқ.
Деханғәйрәткә киндик қени төкүлгән Мәһәммәт ата мошу жутта өсүп вайиға йәтти. Мәктәпни тамамлап, шу дәвирниң тәләп қаидилири бойичә Вәтән алдидики борчини 3,5 жил Украинида өтәп ана жутиға қайтти. У армияға кетипла 24 күндин кейин атиси Әхмәт вапат болуп, тирикчиликниң һәммиси йәттә балини қучағлап қалған аниси Жәннәтбүвиниң зиммисигә чүшти. Буни чоңқур һис қилған М. Һошуров һәрбий сәптин келип бир һәптидин кейин колхоз ишлириға йәң түрүп киришип кәтти. Һәрбий сәпкичә наһийәлик военкоматниң чақириғи билән шоферлуқ курста оқувалғачқа егиликкә шоферлар һавадәк һажәт еди. Яшлиқ ғәйрити билән тәдбирчан өз ишиға жавапкәрчилик билән қарайдиған Мәһәммәт Һошуровқа егилик рәислири чоң ишәнчә билдүрүп, 2- бригадиға һесапчи, кейинәрәк колхоз гаражиға механик, МТМ башлиғи, мал бодаш комплексини башқуруш ишларни жүклиди. У егиликниң қандақла ишида ишлимисун өзиниң адил һәм әмгәксөйгүчлүги билән пәриқләнди.
Шундақ ишләп жүрүп 1997- жили дәсләпкиләрдин болуп өлчүк йәр елип, ата кәсип деханчилиқ билән шуғуллинишни қолға алди.
- Аиләм билән шәхсий егиликни тәшкил қилдим. Оғлум Әркин вә нәвриләр билән 21 гектар йәргә көмүқонақ, бедә һәм көктат теришни башлидуқ. Һазир егилигимиздә көктатниң һәммә түрини терип, аилимизни тәмин етип, қалғинини базарға елип чиқтуқ. Тәрхәмәк, яңию, жаңду, капуста, почақ, чәләң қатарлиқ көктатлар билән бир гектар йәргә абрикосниң һәр хил сортлирини көчириведуқ, мевисини йәватимиз. Бийилму алма-өрүкләр пишип мәй болди. Һосул яман әмәс. Өзимиздин ашқинини йәнә Яркәнт базариға дүң сетиш арқилиқ дарамитимиз ешиватиду, - дәйду мөтивәр сөһбәт ара.
Чоң аилидә өсүватқан пәрзәнтләр андин нәвриләр ғеми билән яшаватқан Мәһәммәт ата жутдарчилиқ ишларда паалийәтчанлиқ көрситип, үлгә нәмнунә болмақта. Өмүрлүк жүпти Имәрахан билән әллик жил өй отақлиқ болуп, инақ болуп яшиведи, шум әжәл 5 жил бурун уни Имәрханандин айриди. Лекини бәш пәрзәндидин 17 нәврә, 19 чәврә қучуп, яшаш атиға несип боливатиду.
Дехан терип дан чачар,
Әл рисқиға йол ачар, - дегәндәк бала жақа рисқисиға йол ечиватқан Мәһәммәт ата бүгүн деханчилиқниң қир-сирини оғли Әркин билән нәвриси Әлишерға үгитип келиватиду. Ата бала, нәврә деханлар етизға чиқса һадуғи чиқиду. Варислиқ дегән мошу болса керәк.
Жигитбешисиз иш пүтмәйду
Бу қутлуқ жутта ата –бовилардин келиватқан жигитбеши дегән намға лайиқ жут хизмитидә жүргән Ғалипжан Сонуров жут башқуриватқиниға 10 жилдин ошуқ вақит болди. Достлуғи билән бирлиги ярашқан Дехан Ғәйрәт йезисиниң қазақ қериндашлар уйғурчини таза әркин сөзләпла қалмай, әзәлдин бир-биригә қиз берип, оғул өйләп қуда, тамир болуп яшаватқанлиғи билән пәриқлинидиған жут. Ғалипжанниң һәр бир кочиға тайинланған иккидин ярдәмчиси болуп, улар бири уйғур, бири қазақ хәлқиниң вәкиллиридин. Тәкитләш керәкки, бу жутта билим дәсләп пәқәт уйғур тилида беригәчкә , қазақ хәлқиниң вәкиллириму уйғурчә оқуди. Пәқәт кейинки жилларда билим қош тилда йәни қазақ вә уйғур тиллирида бериливатиду.
Жигитбешиниң тәкитлишичә һәр жутниң өз тарихи, әнъәнилири болғинидәк Дехан Ғәйрәттә қелиплашқан әнъәнә бойичә 8 - май күни зәрәткаллиқларни тазилаш, рәткә кәлтүрүш ишлири елип берилиду. Бу күни барлиқ жутдашлар хатириләш күни дәп елан қилип, бақилиқ болғанларға атап, жут болуп нәзир өткүзүп, дуа тәгбир тилавәт қилиниду. Әнди Йеңи жил, Норуз, 8- март мәйрәмлиридиму кочилар ара әдәбий - музыкилиқ байқашлар уюштурулуп, униң ахири умумхәлиқ сәйлисигә улишиду. Мәдәнийәт өйиниң мудири Тохтар Қанаевниң рәһбәрлигидә байқашлар уюштуруливатқанлиғини алаһидә тәкитләш орунлуқ.
Мошу йәрдә биз деханғәйрәтлик муштирлар һәққидә сориғинимизда Чулуқай йеза округи почта бөлүмчисиниң башлиғи Рошәнгүл Зиламдинова үстимиздики жилниң иккинчи йерим жиллиғиға бу жуттин 50 адәмниң муштири болғанлиғини йәткүзди. Жигитбеши билән бирликтә йезилиқ Ханим қизлар кеңишиниң рәиси Гүлинур Қәмбәрова, Нурлан Қанаев, Әркин Һошуров, Абдурусул Тайиров қатарлиқ жанкөйәрләр арқисида муштирлар сани 50 кә ешипту.
Паалийәтчанлар жутни арилап бәлгүлүк сәвәпләр билән йезилалмай қалғанларни муштири болушқа дәвәт қипту. Йәнә бир ейтмасқа болмайдиған гәп, жәмийәтлик кеңәш рәиси, жигит беши билән йезида турғунлар арисидики чүшәнмәслик билән бирәр көңүлсиз вақиәләрниму болдурмаслиққа, уларниң алдини елиш үчүн мәслиһәтлишип, медиаторниң хизмитини елип бериветипту. Жанкөйәрләргә апирин ейттуқ.

көпни қизиқтурған
«Қизиқ. ru»

Кичиккинә бу жутни жумһурийәт вә униң сиртиға тонутиватқан «Қизиқ.ru» хушхойлар тапқурлар командиси. Дехан Ғәйрәт оттура мәктивиниң уйғур тили вә әдәбияти пәнлириниң муәллими Ғәйрәтжан Исрайиловниң рәһбәрлигидә улар наһийә мәктәплири арисида өткән уйғурчә КВН лигисиға қатнишип, ғалип чиқип, андин «Нур Отан» партияси 10 жиллиғиға мунасивәтлик наһийәдә уюштурулған қазақчә КВН диму биринчиликни йеңивалди. Шундақ қилип улар жумһурийәтлик УЭММ тәрипидин болуп өткән оюнлардиму өзиниң тапқурлуғи, һазиржаваплиғи түпәйли мукапатлиқ биринчи орунни йеңивалиду. Ятлиғи йоқ бу жутта КВН оюнлирида қазақ жигитлириниң уйғурчә һәзил митиатюрилар билән нахша-сазларни яңратқанлиғини һәр ким биливәрмисә керәк. КВН командисиниң рәһбири Ғәйрәтжанниң тәкитлишичә һазир у жигитләр мәктәп тамамлап, һәр хил кәсип егиләп жәмийитимизгә мунасип өз паалийәтлирини жүргүзиватиду. Әндиликтә бу клубниң әзаси Наил Жунусов иккиси йәнә йеңи лайиһиләрни қолға елип, пат-йеқинда «Қизиқ. Ru» командисиниң йеңи тәркивини тәйярлаш нийитидә иш көрүватқанлиғини ейтти. Наил болса Яркәнт гуманитарлиқ техникилиқ колледжниң музыка бөлүмини тамамлиған дипломлуқ мутәхәссис. һазирчә йезида өтүватқан һәр икки милләтниң тойида хизмәт көрситиватиду. Дехан Ғәйрәттә «Балапан» дөләт программиси даирисидә шәхсийләр һесавиға балилар бағчиси селинип, пайдидинишқа бериш һарписида турупту.
Қут дариған бу тәвәррүк жутта Улуқ Вәтән урушиниң тирик шаһиди йоқ. Амма арқа сәптә «Ғалибийәт үчүн»!, - дәп ишлигән атилар билән анилар бар. Шундақла жутта «Алтын алқа», «Күміс алқа» таққан қәһриман анилар қатари яшлар һесавиға өсмәктә. Жәңчи бәйнәлмилиләлчи Мурат Молдахметовму яшларни вәтәнпәрвәрлик роһта тәрбийиләш үчүн күч ғәйритини сәрип қилмақта.
Биз Чулуқай йеза округиға қарашлиқ Дехан Ғәйрәт йезисиға иш сәпиримиздә жут адәмлири билән сөһбәтлишиш жәриянида бу жутниң яшлириниң аилә қуруп, бала- чақа өстүрүш арқилиқ демографиялик өсүмгә өз һәссилирини қошуватқанлиғиниң гувачиси болдуқ. Болупму йеза яшлириниң иш издәп яқа жутларға, чоң шәһәрләргә кәтмәй, ата кәсип деханчилиқ билән шуғуллиниш тәрәпдари екәнлигигә толуқ көз йәткүздуқ. Лекин яш аилиләргә турушлуқ өй селиш үчүн йәр елиш новитидә турғанларниң сани жидин-жилға өсүп, бу мәсилиниң ижабий һәл болмайватқанлиғиға һәйранму болдуқ. Йәнә бир чоң муәмма- Дехан Ғәйрәткә келип кетилиған йол мәсилиси. Наһийә һакимлириниң һесават жиғинлирида қанчә ейтиливатсиму, бари-йоқи 3,5 километр йолниң бирму қетим жөндәштин өтмәй, һәтта шехил йейилмай қеливатқанлиғи һәммимизни ечиндурди. Бизму башқилар қатарида бу мусапини 30 минут вақитта бесип кәлдуқ. Әгир тоқай, ойман-чоңқурлуқ йолда меңиватқанларму һәр күни бу мәсилиниң ижабий һәл болушини тәшналиқ билән күтиду. Чүнки жил он икки ай қадақ басқан қоллирида қутлуқ кәтмини билән әмгәк етип, тапқининиң бир қисмини Яркәнт базириға елип чиқиватқан деханларму күнигә үч - төрт қетим келип кетишкә мәжбур. Һә, Яркәнт хәлқини экологиялик таза яңию, почақ, лаза-помидор, жаңду, тәрхәмәк, қил яш, аш көки, чиңсәй, кава, алма-өрүк билән тәминләватқан деханғәйрәтлик деханларниң тиләклири ижавәт болғай, илаһим!
Туғулған йеригә униң мәдәнийитигә, әнъәнилиригә алаһидә һиссият билән қарап, униң әвлаттин әвлатқа сақлап, тәрәққий әттүрүш үчүн яшап, әмгәк етиватқан деханғәйрәтликләргә утуқмуваппәқийәтләр тиләп хошлаштуқ.
Г.Исмайилжанова,
қазақстан журналистлар
Иттипақиниң әзаси.

Күнтізбе

« Тамыз 2019 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жк
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31  

booked.net