Аватни қәдирлигән аватлиқлар

09.08.2019ж

Пәнжим йеза округиға қарашлиқ Улуқ Ипәк йоли бойиға жайлашқан Ават  һәқиқәтәнму ават жут.  Ават йезиси  ахирқи бәш он жилда тонуғисиз өзгәрди. Чүнки  заманивий типта селинған  мәктәп, йеңи фельдшерлиқ амбулаториялик пункт, ,йеңи мечит һәм өткән жили пайдилинишқа берилгән «Ниагара» ресторани йезиниң һөснигә һөсүн қошмақта.

Турғунларниң асаси қазақ қериндашлар билән уйғурлар милләтләрара достлуқта яшап, йеза егилигиниң муһим саһалиридин болған деханчилиқ, бағвәнчилик һәм чарвичилиқта тәр төкүватиду.

        Арөстәң -Ават

     Аватниң йеза болуш тарихи һәққидә шуни тәкитләш керәкки, жутниң тарихи әшу көч-көчләр дәвридин башлиниду. Гәмиләр қезилип, соқма  тамларниң соқуп, су чиқирип,  қақас ятқан далаларни өзләштүргән ата- бовилиримиз икки өстәңниң арилиғиға   бена қилған. Бу жутни дәсләп Ариөстәң дәп атишиму шуниңдин екән. Арөстәң   өткән әсирниң оттузинчи жиллириғичә  шундақ атилип кәлгән.  Артельлар, ,андин колхозлар тәшкил қилинишқа башлиған жиллири бу жутқа қәдәм тәшрип қилған хәлқимизниң мунәввәр пәрзәнди Абдула Розибақиев   әтраптики Жаңгал, Худияр дегән мәһәллиләрниң турғунлириниң бешини қошуп,  өм-иттипақлиқта  яшап, әмгәк қилишини  ейтипту. Үч мәһәллидики ушшақ артельларни бирләштүрүп, уни «Ават» дәп  аташ тәкливини  бәргәндә жутдашлар бир еғиздин  қоллап-қувәтләйду. Мана шуниңдин бери аватлиқлар ана жутини   қәдирләп өмлүктә,бирликтә яшаваттиду.

    Жаңгал   бу кичиккинә йеза болуп, өткән әсирниң атмишинчи жиллириғичә  наһийә хәритисидә болған еди.  Лекин тоталитарлиқ –бюрократик түзүмниң  касапитидин һеч бир  мәдәний мәиший  шараит  яритилмай аһалиси һәр тәрәпкә  тарқап кетишкә мәжбур болиду.  Мана шу жаңгаллиқларниң мәлум қисми йеқин йәрдики Ават йезисиға келип олтирақлишиду.  Жаңгал тоғрисида жутдашларниң ейтари көп болди. Чүнки бу жутқа хәлқимизниң йәнә бир мунәввәр пәрзәнди  Әхмәтжан Қасимийниң балилиқ  чағлири өтүп,у  жут чоңлириниң хатирисидә сақлинип қеливатиду.

      Әнди Аватқа болса  Ғени батурниңму қәдәм тәшрип қилип, турғунлар билән учришип , һәмсөһбәттә болғанлиғини униң һөрмитигә мәшрәпләр ,сорунлар  уюштурулуп, уни дағ-дуғилиқ  узатқанлиғини  жутдашлар һели ядлап жүришиду.

                            Тәдбирчан аватлиқлар

 Һәр қандақ жутниң шәнини ашуридиған у адәмлири. Аваттиму шундақ есил жут, жутдашлири мәнпийити йолида әмгәк қилған атилар билән анилар аз әмәс. Аватлиқлар  һаяттин өткән болсиму хәлқи үчүн тәр төккән Әхмәтжан Әмәтов, Сидиқ Дөмеков, Ғулам Қулиев,Турған Һосманов, Һашим Аюпов, Қәмә Имрәмзиев, Қатира Жуманова ,Әғзәм Мәрүпов қатарлиқ  әл-жут үчүн  үлгә- нәмунә болғанлар аз әмәс. Бүгүнки әвлат  уларниң исимлирини ядлаватқанлиғи  бизни хурсәнт қилди. Бүгүнки жут атилири билән анилар һәм  тәдбирчанлар уларниң ишлирини заманға лайиқ давамлаштуруп кәлмәктә.

                    Патәмхан-жут аниси

     Бу жутқа келишимиз билән  Аватниң   әң чоң турғуни- 93 яшлиқ Патәмхан ана һәққидә аңлап, униң һалидин хәвәр елиш үчүн аниниң  қутлуқ өйигә йетип бардуқ. Дәстиханға тоздәк  ярашқан ана бизни хуш чирай қарши алди. Әтрапида бала-чақа,  нәврә чәвриләр пәрванә. Уқушсақ бу  қутлуқ босуғида  күндики һаләт екән. Аниниң һалидин хәвәр елиш үчүн  йеши йәтмишкә киргән балисиму, бир яшлиқ әврисиму  келидукән.   Йеза турғунлири билән  башқа жайларға  көчүп кәткән аватлиқларму  йезиға келип қалғидәк болса  Патәмхан  анини йоқлимай кәтмәйдукән. Ана бу күнлири  бөләкчила яйрап, бешидин өткән иссиқ соғни, жутдашлири әсләп һекайисини ейтиду.   Аниниң дуаси билән  башланған  сөһбәттә бизму униң   бесип өткән һаятидин сир чәктуқ.

   93 яшлиқ Патәмхан ана тетик-тимән, әс хатириси сағлам екән. Һаятидин тенимәй ейтип бәрди.

    Теги тәкти жаңгаллиқ Аюп вә Жанарәм  Тохтаевларниң  тунжиси Патәм  Ават йезисидики башланғуч мәктәптә андин  Пәнжимдики  йәттә жиллиқ мәктәпни тамамлап, оттура билим елиш үчүн  шәһәрдики Молотов (һазирқи И.Алтынсарин) намидики мәктәптә икки чарәк оқуйдудә оқуш жилини тамамлашқа  шараит яр бәрмиди. Йоқсизчилиқниң дәрди, учисиға тапса, қосаққа йоқ  қийинчилиқлар  кәйни-кәйнидин кәлгән заман болғанлиғини әслиди ана. Шу шу болдидә Патәмхан мәктәпни  бирәтола ташлап,  ата-аниси билән колхоз ишлириға арилашти. У жиллири «Йилтиз»  дәп аталған колхозда сийир фермиси тәшкиләнгән еди. Патәмхан шу фермида падичи, андин сеғинчи болуп ишлиди.Уруш жиллири  башлиниши билән йезидики барлиқ әр-жигитләр мәйданға атланғанда атиси Аюп  билән кичик дадилири Турсун,  Турған, Мәрүп, Һошур ,Әмрулламму вәтәнни немис басқунчилиридин азат қилиш үчүн  атланди. Атисиға ана жутиға қайтиш несип болғини билән кичик дадилири һәммисила  жәң мәйданлирида вапат болғанлиғини  ейтип, еғир уһ тартти ана. Ана сөзләветип  пат-пат титиригән қоллири билән   қоруқ басқан   үзини сийпап, көз яшлирини сүртүп қойиду.

  -Кәч йетип сәһәр туруп, уруш дегән ләннити иккинчи болмисун дәп тиләймән. Чүнки уруш жиллири Ават жутиму жүлмәрәп қалдуқ. Күндүзи колхозниң  сийир фермисиниң оқитини қилимиз.  Сеғилған сүтни жиғип,   күнигә 60-70 литр сүттин май тартимиз, кечиси болса қурдашлирим билән  жутта қалған қери момайлар билән жәң мәйданлиридики жәңчиләр  үчүн жип егирип, пайпақ, пәләй тоқуймиз. Арқа сәптә мениң билән билә ишлигән достлиримниң һәммисила бақилиқ болуп кәтти. Һазир уларниң әвлатлирини көрсәм  уларни көргәндәк болимән.  Уруш жилидики  мону вақиә  ядимдин  задила чиқмайду. Етизда ишләвататтуқ.  Чүш мәзгили Һәмимизгә  талқанни тәң бөлүп селип әрди. Маңа өзәмгә тәәлуқ бир очум талқанни  қуюп бериши билән нәдинду шамал кәлдидә учуруп кәтти. Шу чағда өзлиригә чушлуқ нормисини йәватқан  достлирим маңа бир қошуқтин бөлүп бәргән еди.Мана шундақ талқан билән зағрини тәң  йәп , Ғалибийәткә бир кишилик һәссимизни қошиведуқ, Һазир арқа сәпниң  қәһримани аталдуқ. Һөкүмитимиз тәрипидин ярдәм пуллар берилип, әл-жут иззәт-һөрмәт  қилишиду. Қерилар күнлири билән 9- майда  мәктәп оқуғучилири билән жутдашлар  йоқлап һалимдин хәвәр алиду. Жутдашлирим аман болғай.

       Һазир силәр бәхитлик һаят кәчүриватисиләр. Кийимән десәңлар бар,  йезида бағчә, мәктәп. дохтурхана,аптека  мечит һәммиси бар. «Ишлигән чишләйду» дегән әмәл қилип, еринмәй  әмгәк етиш керәк. Әмгәк дегән адәмниң қанити ,-деди анимиз. Демисиму Патәмхан ана   техи икки жил бурунла беғидики өлчүк йерида көктат терип,  отақ отап бағдин чиқматтикән.   Аватлик Улуқ вәтән урушиниң ветерани  һели мәрһум Велахун атидин он бала сөйүп,  улардин  31 нәврә, 61 чәврә вә 1 әврә  қучуш несип болған анини әнди балилири қолида алма қилип күтиветипту.

     Бир әсиргә йеқин һаят кәчүриватқан ана узақ яшашниң сири биләнму бөлүшти.

 -Пәқәт жисманий әмгәк қилиш, роһий тазилиқ керәк.   Мән балилирим билән нәврә-чәврилиримниму шуниңға дәвәт қиливатимән. Худаға миң қатлиқ шүкри пәрзәнтлиримму ата кәсип деханчилиқ билән шуғуллиниватиду. Жутдашлар қатарида көптин қалмай ,һалал  әмгәктин рисқа тепиватиду,-дәйду .

  Сахавәтлиги ярашқанлар  

      Аватта 240 аилидә  1800 дин ошуқ адәм яшайду. Йезиниң баш жигитбеши хизмитини елип бериватқан Рәхмитуллам Савутовниң рәһбәрлигидә алтә кочиниң һәр биридә жигит беши, ханим-қизлар кеңәшлириниң рәислири сайлинип, улар  ата-бовилардин қалған илғар урпи-адәт, рәсим-қаидиләрни  асасида той-төкүн, нәзир-чирақларни өткүзүшни  қелиплашқан қаидиләр билән өткүзиветипту.  Униңда жигитбашлири  Пидамәһәммәт Бақиев, Аюпжан Арипов, Һемитжан Мусаев, Ярмәһәммәт Ибдиминов, Реһимжан Арипов, Азатжан Данаев, Талипжан Аметов билән Ләйлигүл Яқупова, Асийәм Әзизова, Маһинур Қәмирдинова, Айтунәм Қурбанова қатарлиқ жут активистлириниң мәхсәтчанлиқ билән  һәрикәт қилишида  көплигән  йеңилиқлар  әмәллиятқа жарий қилиниватиду.   Қәбирстанлиқларни йоқлап, таза тутуш униң әтрапиға  ериқларни қезип, гүлләрни терип,  көчәтләрни тикип –өстүрүш тирикләрниң инсаний борчи. Аватлиқлар  буни  чүшинип, толуқ ада қилипла қалмастн,  Һәр жили әрвалар роһиға атап нәзир өткүзүш йолға қоюлған. Жигит беши  Аюпжан Арипов өз  тәшәббуси билән   қәбирстанлиқта  һажәтлиқ қурал –сайманларни сақлаш үчүн икки еғиз өйни өз пәрзәнтлири билән селип бериш һөддисидин чиқип, пат йеқинда уни тапшуруп  бәрмәкчи. 

     Аватлиқларниң  йәнә  бир алаһидилиги  Норуз , Йеңи жил охшаш умумхәлиқ мәйрәмләрдә бу жуттики тәртип бойичә  йезидики  бир жили туғулған йәни бу жили 1968- жили туғулған уйғур-қазақ миллитиниң вәкиллири  бирликтә  жигит-қизлар жәм болуп бу хилдики миллий  мәйрәмләрнии нишанлашни өз зиммисигә алған. Башқа жутдашлар пәқәт меһман сүпитидә тәклип қилинудикән. Униңға һамийлиқ қилидиғанларму шу қурдашлар арисидин чиқиветипту.

    Һамийлар демәкчи , һәр жутта һәр қандақ вәзийәттә мана мән дәп  тәминати начар, көпбалилиқ аилиләргә жуттикичарә-тәдбирләрдә   һамийлиқ қиливатқанларни жигитбеши  пәхирлиниш билән тилға алди.  Тижарәтчи  Ғәйрәтжан Һаширов, Мурадил Тохтаев, Баһадур Һәмраев, Талипжан Аметов, Пидамәһәммәт Бақиев,  Қуаныш Көнчибаев, Қайнар Оңғарбаев қатарлиқ тәдбирчанлиғиға сахавәтлиги  ярашқан жигитләрдин жутдашлар миннәтдар.

     Жутдашлар бу күни Ғәйрәтжан һашировни алаһидә тилға алди. Кәспи бойичә математика пәни муәллими  Ғәйрәтжан узун жиллардин бери өзини  деханчилиқ, бағвәнчилик,  саһасида ишләп синап кәлмәктә.    Һазир у 200 дин ошуқ гектар йәргә  көмүқонақ,, бедә өстүрүш билән 15 гектар йәргә алма,  шаптула тикип пәрвиш қиливатиду. Ейтмақчи Ғәйрәтжанниң  экологиялик таза  алма-шаптулиси  ахирқи икки- үч жил уда рекордлуқ һосул яратти. Нәтижидә наһийә базарлирида  «Аватниң шаптулиси» дәп аталған шаптулиси дүң өтүп, чоң-чоң шәһәрләрдинму херидарлар келишкә башлиди.  Чүнки у мевә өстүрүштә  америкилиқ мутәхәссисләрниң йеңи технологиясини үгинип, уни өз жутида оңушлуқ пайдили- ниватиду.  Алмиларни мәхсус сиғимчанлиғи 60 тонналиқ қойма ясап, сақлашниму йолға қойди.

     Әнди биз жуқурида тәкитлигән йеза һөснигә һөсүн қошуватқан  икки қәвәтлик «Ниагара»ресторани униң    өз мәблиғи  билән селинди.  Сиртқи көрүнүши биләнла әмәс, бәлки ресторанниң ичи заманивий  қурулуш материаллири билән шәриқ үлгисидә безәнләндүрүлгән.  Униң иккинчи қәвитидә меһманханисиму ишқа қошулди.  «Ниагара» ресторани Улуқ Ипәк йоли бойиға селиниши биләнму һәр кимниң диққәт етиварини жәлип қиливатиду. Ипәк йоли арқилиқ ХХЖға вә у әлдин бизниң елимизгә яки үчинчи бир дөләткә өтүватқан йүзлигән туристлар тохтап,  униң  ичи вә  сиртқи көрүшинигә һәвәс қилмақта.

                Пәнжим йеза округиға қарашлиқ бу йезидик мәктәпниң   тәшкил қилинғанлиғиниң  өткән жили 90 жилллиғи дағдуғилиқ нишанланди.  Мәктәптә билим уйғур-қазақ тиллирида бериливатиду. Мәктәп учумкарлириниң  бир тутуаш миллий тест синақлириға қатнишип, алий оқушларда оқуватқанлиғини тәкитләш орунлуқ.  Мәктәп йенидики ихчам мәркәздә балилар тәрбийилиниватиду. 

 Әнди йеза аһалисиниң сани күндин-күнгә  өсүватқанлиғи болупму,  яшларниң демографиялик өсүмгә өз үлүшлирини қошуп алтә вә униңдин ошуқ бала тепип тәрбиийиләватқан «Алтын алқа» «Күміс алқа»  егилири  бурунқи он бала тепип қатарға қошқан  Патәмхан ана охшаш қәһриман аниларни қатарини толуқтуруливатқанлиғи  зоқландурди.

   Йезида  Улуқ Вәтән урушиниң қатнашчилири болмиғини билән арқа сәптә жасарәтлик әмгәк әткән әл қәдирлигән атилар барлиғи дилимизни сөйүндүрди. Шундақла  авған зиминида бәйнәлмиләлчилик борчини атап  өткән Зердин  Арипов охшаш оғланлар  жут пәхри.

      Аватлиқларни  тиңшап  беқиңлар

                бу жуттиму чоң -кичик муәммааларниң барлиғиға көз йәткүздуқ. Яшлар өйлинип, аилә қуруп, бир аилидә бир өйдә  икки- үчтин келин тутуватқанлар бар .  Уларни миллий урпи-адәтләр асасида тәрбийиләватқанлиғи әлвәттә  зоқлинарлиқ . Немишкиду  балирини өй очағлиқ қилип, өз алдиға өй селип бөлүп  чиқириш үчүн йәр  алалмай жүргәнләрниң  барлиғи  һәйран болдуқ.  Униң новәттә турғанларниң саниниң  100 дин ешип кәткәнлиги ечинарлиқ. Шундақла  йеңи мәктәп бенасиниң әтрапидики кочиларға электр йоруғи тартилмиған.  Оқуғучилар йеңиланған билим мәзмуниға көчти дәватимиз.Демәк  дәристин  саат 19:30 да қайтиду.  Қишниң күнлири қараңғу кочиларда қеливатанлиғини бири билсә, бири билмәйду. 

     Турғунлар өй селиш үчүн өлчүк йәр берилсә,  кочиларға  электр йоруғи тартилса,  йеңи мәдәнийәт өйи селинса дегән  тиләклирини йошурмиди.  

       Биз  бу мақалимизда елимизниң Тунжа Президенти-Елбасы Нурсултан Назарбаевниң «Келәчәккә нишан: мәнивий йеңилиниш» мақалисидики «Туған жер» лайиһисидики  туғулуп өскән йәрниң һәр бир тешини, идир-қирини  қәдирләп, яшап, әмгәк етиватқан  аватлиқлар  һәққидә  тохталдуқ. Илаһим,  Аватни аватлаштурушқа өзлириниң тегишлик һәссисини қошуватқан сахавәтлик  жанлар сепи көп болғай.

Гөһәрбүви Исмайилжанова.

 

Данияр Шәмахунов,

чүшәргән сүрәтләр.

 

Күнтізбе

« Қазан 2019 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жк
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31      

booked.net

  • Материалды қарау саны : 640296