Садир йезисида бир күн

  Вилайәтлик «Жетісу» гезитиниң Панфилов наһийәси бойичә өз мухбири  Мирзағали Нурсейит вә наһийәлик «Яркәнт тәвәси» гезитиниң мухбири Жумағази Бейсебек  билән тағ бағридики Сарибәл йеза округиға атландуқ.  Талада қишниң аччиқ соғиму бар. 

    Ушқундап қарму йеғиватиду.  Мәзкүр йеза округиниң һакими билән кәсипдаш ағилар Сарибәл, Садир, Турпан йезилириниң тарихи, тәбиити, жутлардин  йетилип чиққан шаир-язғучилар, алимлар, пән намзатлири,әмгәк мәрданилири  қисқиси   көргән билгәнлири тоғрисида  қизғин сөһбәткә чүшүп кәтти.  Уларниң әслимилирини тиңшап,  наһийә  мәркизидин 32 чақирим жирақлиқтики Садир йезисиға йетип кәлгинимизни туймай қалдуқ.  

     Округ һакими Мухтархан Сарпек йезиниң қақ оттурисида  улуқ еқиватқан өстәңниң  көрситип:

   - Әждатлиримиз мошу өстәңниң бойиға жут бәрпа қилған,әжайип әмгәкчан, тиришчан һәм данишмән  болған екән.  Йери мүнбәт, сүйи әлвәк болғачқа  дехан қутлуқ кәтмини билән етиз -ериқта ишләп,  чарвичи   яйлиғида   мал төллитип  мошу жутта, тенимәй келиватиду.    Мән һаким болуп ишәватқинимға үч жил болди. Шуниңға көзүм йәттики, мошу жутни макан тутқан қазақ билән уйғурниң достлуғини егиз тағларға , жошқунлап еқиватқан дәрияларға қияс қилсам һеч мубалиғә болмас. Бу икки хәлиқниң достлуғи  туңган, татар  вә  башқиму милләтләр достлуғи билән кәңийип,биз әшу достлуқни техиму тәрәққий әттүрүп, яшап  әмгәк  қиливатимиз,-дәп округта әмәлгә  ашуриливатқан  ишлардин  әвәрдар қилди.

  Наһийә мәркизидин 32 чақирим жирақлиққа орунлашқан қедимий  Турпан, Садир һәм Сарибәл  йезилирида жәми 5171турғун бар. Аһалиси асасән деханчилиқ, бағвәнчилик вә чарвичилиқ билән шуғуллиниду.Округта   асасән буғдай, арпа, яңию, бедә, алма-үзүм  өстүрүш билән  306 шәхсий егилик әзалири шуғуллиниду.   Деханчилиқ һәм  чарвичилиқ билән шуғулланғучилар қатари өсмәктә. Шәхсийләр  һесавиға 3522 гектар  йәргә ашлиқ вә көктат терилип, алма-үзүм өстүрилиду. Атап ейтсақ  245 гектарға буғдай, 205 гектар арпа, 515- көмүқонақ, 15 -аптапппеләз,  417 –яңию,  14 гектарға бағвәнчилик, 2027 гектарға -бедә вә 5 гектариға үзүм өстүрилиду.

  һәр аилидә бәш ондин қой -өшкә, қаримал, илқа беқиливатиду. Әнди бу саһани тәрәққий әттүрүш үчүн дөләт тәрипидин « Иш билән тәминләш-2020» программиси бойичә мал бодаш үчүн Рыскелди   Махмутов 6 миллион тәңгә несийә елип, мал бодаш ишлирини йолға қойди. Бүгүнки күндә 45 мал бодиливатиду. Шундақла  Айдин Әуелбеков - 200 , Еслан Буғыбаев -150  қарималға һесапланған мал бодаш мәйданини селиш  ишлирини қолға алди.  Йошурушниң һажити йоқки, бу жутларда кафе,тойханилар болмиғачқа турғунлар той-төкүн вә башқиму муһимларни  шәһәрдики тойханиларда тойлашқа мәжбур боливатиду. Жутдишимиз  Айдин Әуелбеков тойхана селиш нийитини билдүриведи. Мәхсус йәр бөлүнүп қозуғи қеқилди. Демәк  пат йеқинда округ турғунлири    той-төкүнләрни тойлаш үчүн шәһәргә қатнимайдиған болиду дегән сөз.  Йезидики йәнә бир тәдбирчан Муһит Әхмәтов  елимиз Президентиниң йеза егилиги ишләп чиқириш кооперативлирини қуруш бойичә тапшурмисини әмәлгә ашурушқа өз һәссисини қошуватқанлиғин тәкитләш керәк. У 134 шәхсий  дехан егиликлириниң бешини қошуп, « Пайдалы өнім» кооперативини тәшкил қилди.   

   Маарип саһаси бойичә үч йезида үч оттура мәктәптә  бир мәктәп йенидики  ихчам  мәркәз билән бир балилар бағчисида  тәлим тәрбийә ишлири елип бериливатиду. Мәктәпләр интернет ториға қошулған.

    Саламәтликни сақлаш бойичә бир   давалаш амбулаторияси билән икки фельдшерлиқ-акушерлиқ пунктта  икки алий билимлик дохтур, 15 һәмширә  саламәтлик сақлаш йолида хизмәт  қиливатиду.

                Таза ичидиған су  Садир вә Турпан йезилирида  тәвлүгигә  8 сааттинла  берилиду. Бу мәсилини һәлқилиш үчүн чариләр көрүливатиду. Мән башта  өстәңниң сүйи тоғрисида ейтқиним тәсадипи  әмәс. Әждатлиримиз  һазирқидәк су проводлири тартилған заманни көз алдиға кәлтүрмигәнму болғиди. Мана мошу өстәңниң сүйини  ичип, яшиған екән. Ериқ тартип,су чиқирип, бағларни бәрпа қилған бу жутта һазир  таза ичидиған су тартилған болсиму, су чиқмай қалған тәғдирдә мана шу өстәңниң сүйини ичидиған вақитлиримиз һазирму болуп туриду. Ундақ болғини есиңларда болса керәк өткән жили  ноябрь ейида   қаттиқ боран чиқип, дәрәқләр өрүлүп, турғунлар электр йоруғисиз қалғанда үч-төрт күн биз мошу өстәңниң  таза сүйини ичтуқ.  Тағ бағридин еқиватқан  өстәңниң  сүйи сүзүк  тениңгә дава, дәрдиңгә шипа . 

                Округтики қатар турған һәр үч йезида Мәдәнийәт өйи йоқ, бузулуп кәткәчкә ихтисадий сотниң йешими билән ишиклиригә қулуп селинди. Буниң билән мәдәний иш чариләр тохтиди дегәнлик әмәс. Әксинчә Мәдәнийәт өйи хадимлири Қымбат Қулибекова, Бақитгүл Туңғышбаева, Лаура Мутанова мәктәпләр билән келишим-шәрт асасида мәдәний иш-чариләрни   мәктәпләрниң мәжлис заллирида уюштуриватиду. Уларға  яшанғанларму, яшларму паал қатнишиду.

    Йеза  немишкә Садир дәп аталди?                

                Садир йезисидики әмгәк ветерани, арқа сәпниң қәһримани Қурван акиниң  ейтишичә  Или Тәвәсидин көчүп чиққан хәлиқ   шу 1881- жиллири дәсләп Чоң Чиғанда андин  Веливай Йолдашевниң  мәслиһити бойичә мошу жутқа келип олтирақлишипту. Жут бирдинла Садир дәп аталмиди.  Тарихтин шуни билдуқки , һәр қим өзичә атапту. Молла Тохти йүзи,  Сақин йүзи , Базарбай, Сай мәлиси   вә башқиму атлар билән атишидикән.  Әнди 1920-жиллардин кейин  хәлқимизниң мунавәр пәрзәнтлири Абдулла Розибақиев, Исмайил Тайиров, Һезим  Искәндәров бу жутларға қәдәм тәшрип қилип, аһали билән сөһбәтлишиш жәриянида уларниң қайсу жуттин кәлгәнлигин сүрүштә қилиду. Шунда Садир Палванниң  жутидин кәлгәнлигдин хәвәр тепип, Садир дәп аташ тәкливини бериду. Шуниңдин бери  садирлиқлар өзиниң иссиқ жутидин кәтмәй яшап келиватиду, -дәп жуттин йетилип  чиққан язғучилар,  алим  ака-ука  Қурван, Турған  Тохтәмов билән Саадәтхан Аблизова  физика-математика пәнлириниң намзити Полат Әхмәтов, филология пәни намзити Һакимжан Һәмраев билән Абдуллам Ниязов, Әхмәт Илиевларниң  исимлирини пәхирлиниш билән тилға алди.  Андин һаким  Мухтархан Сарпек, Садир оттура мәктивиниң мудири Рахметолла Қорғасбеков, йезилиқ жәмийәтлик кеңәш рәиси  пешқәдәм устаз  Ибраим Адилжанов, узун жиллар жигит беши болуп ишлигән Қәмирдин Пахрамов, Гүлсарәм Тохтәмова, жигит беши   Әкрәмжан Тохтәмов Низам акиниң  90 яшқа толғанлиғидин хәвәрләп,униң һаяти билән әмгәк паалийитидин  ейтип бәрди. Бу күни садирлиқлар  һәммиси бәрикәтлик жутта достлуғиниң  бузулмай, инақ-ижил яшаватқанлиғиниң Низам Абдусалам оғли охшаш тәвәррүк атиларниң   өзиниңла  әмәс, жутиниң ғеми-тәшвиши  билән яшаватқанлиғини ейттишти. Шундақла сарибәлликләр Сатай батур,садирлиқлар –Садир палванниң әвлади болғанлиғидин мәғурлинип,достлуғидин бәһирлинип сөзлиди. 

     Низам Әхмәтов - жут атиси

                Садирда   өткән әсирниң оттузинчи жиллири «Қизил Дехан» колхози  қурулған.  Егиликкә аддий деханлар  әза болиду.   Уларниң қатарида Низам  Әхмәтовниң ата-аниси  Абдусалам вә Хатәмханлар болған.  Абдусалам атиниң азду -тола савати болғачқа у колхозниң биринчи рәиси болуп сайлинип,  униң саһалирини  риважландуруш үчүн тәр төкти.  1937-жили болса униң һаятиниму хану-вәйран қилди.   Абдусалам атиму «хәлиқ дүшмини» дәп  тутқунға елинип, шу кәткиничә униңдин хәвәрму болмиди.  Пәқәт елимиз мустәқилликкә еришкәндин кейинла униң  етилип кәткәнлиги мәлум болди.  Хатәмхан ана балилири билән жәври-жапаларға төзүп, хорлашларға учриди. Аилидики асасий еғирчилиқ тунжа пәрзәнт Низамға чүшти. У  Садирдики йәттә жиллиқ мәктәпни тамамлап, Яркәнт шәһиридики педагогикилиқ училищеға оқушқа чүшүп, биринчи курсни түгитип, язлиқ дәм елишқа чиққинида туюқсиз уруш башлинип кәттидә , оқушини давамлаштурушқа мүмкинчилик болмиди.

   - Уруш башланғанда он  төрт яшта  едим.  Колхозниң барлиқ ишлири биз қурамлиқларға вә бели мүкчәйгән бовай-момайларға қалди. Мән дәсләп  һесапчи болдум. Атилар күндүзи  етизлиқта, кечиси хаманда мәйдан үчүн  ишлисә, аниларму ушшақ балилирини әгәштүрүп етиздин қайтип , шам чирақниң йоруғида пайпақ, пәләй тоқуп: «Жәңчиләргә! Ғалибийәт билән      йениңлар!, дәп   әвәтти.  У жиллири йезиға кәйни –кәйнидин келиватқан « қара хәтләрниң» сани йоқ еди. Аниларниң  жиға -зари жүрәк бағримизни можутқини һели есимда.

   Мениң тәңтушлирим йеши йәткәндә жәң мәйданлириға  атланди. Лекин мән  қурал тутуп жәңгә кирмисәмму,  ғалибийәт үчүн әмгәк мәйданида бир кишилик  әмгәк әттим дәп ойлаймән. Чүнки йешим йәтсиму бала вақтимдин көз ағриғиға дучар болған екәнмән , маңа  әмгәк армиясидә болушқа тоғра кәлди. Яркәнттики чегара отрядида, кейинирәк  Владивостокта  қурулуш ишлирида болдум, -дәйду мөтивәр у жилларни әсләп.

    Уруш түгәп жутиға  икки жилдин кейин қайтқан Низам ака  Садир терилғу бригадисида ишлиди. Андин Сарибәл участкисиниң башлиғиму болди. Иштин қол үзмәй Талдиқорғандики йеза егилиги техникумида оқуп, агроном мутәхәссислигини егилиди.  Илгәрки «Октябрьниң 40 жиллиғи колхозини» йеза егилиги ишләп чиқиришниң маһир тәшкилатчиси Н.Головацкий башқурған жиллири садирлиқ деханлар чоң утуқларни қолға кәлтүрди.   Садирлиқлар Низам акиниң тәшәббуси билән  қолға елинған ишларни қоллап-қувәтләп, униңға яр –йөләк болди. Шуниң үчүнму колхоз һесавиға  селинған өйләр илғар механизатор, дехан вә чарвичиға берилди.  Низам Әхмәтовниң бу хилдики изгүлүк ишлирини,  яхшилиқлирини жутдашлири унтиғини йоқ.

     Дехан Низам Әхмәтовниң әмгиги мунасип баһасини тапти. Ленин вә Әмгәк Қизил Туғи, Һөрмәт Бәлгүси орденлири шундақла көплигән пәхрий ярлиқлар билән тәғдирләнди. У «Қазақстан Жумһурийитиниң йеза егилигигә хизмәт көрсәткән  хадими» пәхрий намини елишқа муйәссәр болуп, наһийәниң Пәхрий гражданиму аталди.

    Колхоз-совхозлар  тарап кәктини билән  һазир садирлиқлар егиликтин пай һесавиға йәр елип, деханчилиқ билән шуғуллиниватиду. Низам ака Әхмәтовму һөрмәтлик  дәм елишқа чиққандин кейин  жутдашлири охшаш өз үлүшигә алған йеридә шәхсий егилигини тәшкилләп, деханчилиқ қилди. Һазир униң бу ишини пәрзәнтлири Муһит вә Ташполат балилири билән давамлаштурмақта. Улар  наһийәдики илғар деханлар қатаридин тилға елиниду.

    -Аз күндин кейин йәнә  йәргә ишләшни башлаймиз.  Март , апрель- баһар пәсли деханниң көптин күтидиған күнлири әмәсму? Һә дехан һәр бир күнини ғенимәт билиши керәк. Чүнки «күндин қалдиң, жилдин қалдиң» дейилиду хәлиқ даналиғида.  Дәл шундақ  балилирим билән нәвриләр  техникиларни тәйярлап, оғутларни төкүватқини нәвақ. Күчүңниң барида әмгәк әткәнгә немә йәтсун. Бу ата кәсип, у әвлаттин- әвлатқа қелиши тегиш. Мән һазирқи яшларниң иш йоқ дәп, қол қоштуруп олтармай, тиришип, һалал әмгәк етишини халаймән. Мән пәрзәнтлиримни шуниңға тәрбийилидим. Улар яман болмиди. Иш издәп шәһәргә кәтмиди. Қолидин келишичә деханчилиқни тәрәққий әттүриватиду,- деди Низам ака мәғрурланған һалда. Биз  уларға зоқлинип, ишлириға утуқ тилидуқ. Андин йеза округи һакими Мухтархан Қумарбек  оғли :

   -Силәргә жутимиздики хасийәтлик дәрәқ йәни Әхмәтовлар әвладидики муқәддәс жайни  зиярәт қилишиңларни   халиған болар едуқ. Бу Әхмәтовларниң седиси. Уни Низам акини әждатлири тикип олтарғузған екән. Шу хасийәтлик дәрәқ һеликәм көкләп туриду.        

Әхмәтовларниң  седиси

   Бу  седә һәққидә Муһит ака төвәндикиләрни ейтип бәрди. Тәхминән, дадамниң ейтишичә, бу дәрәқ үч әсирдин бу ян көкләватиду. Бу һәқтә москвалиқ журналистлар «Правда» гезитидә язған еди.  Аилимиз үчүн тәвәррүк һесапланған  седә һәрқандақ  яманлиқтин һимайә қилип турғандәк билиниду бизгә. Әвладимизниңла әмәс, жутимизниң тумари. Сединиң сайисида талай –талай меһманлар дәм алғанлиғини билимән. Жүмлидин Садирға қәдими йәткән һәр қандақ киши язда мошу седә сайисида һели мәрһум Баһарәм анимизниң қолидин дәм -туз тартқан еди.  Биз әйнә шуниңға варислиқ қилған һалда меһманлиримизни бу жайға башлаймиз. Жумһурийәттики хасийәтлик  һесапланған Әулиеағаштики дәрәқ вә  бизниң  седә йәнә  бир  седә Хитайда бир линиядә туриду ,-деди.

  Муһит ака сединиң шипалиқ  хусусийәтлири һәққидиму ейтип бәрди.   Һәқиқәтәнму үч әсирлик  сәккиз адәмниң қучиғи йәтмәйдиған бу седә садирлиқларниң достуғи билән паравән турмушиниң рәмзи екән. Бизму седә түвигә келип аманчилиқ, хатиржәмлик тиләп дуа қилған атиларниң тиләклири ижавәт болғай дәп, хошлаштуқ.

  Гөһәрбүви   Исмайилжанова.

Жумағази  Бейсебек,

 чүшәргән сүрәт.     

Күнтізбе

« Желтоқсан 2018 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жк
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            

booked.net